25 Aralık 2011

Bela Tarr Röportajı

Filmin başında Nietzsche'ye yapılan atıf ile Torino Atı, sizin doğrudan en felsefi filminiz. Nietzsche'nin düşüncesi ile sizin filminiz arasındaki ilişkiyi, daha ziyade, başyapıtınız ile Nietzsche'nin düşüncesi arasındaki ilişkiyi açıklayabilir misiniz?

Felsefe ve sinema iki farklı dil. Felsefe, sinema dışında bir alanla çalışır. Torino Atı'nı felsefi bir film olarak adlandırmayı sevmiyorum. Çünkü her ikisi de birbirinden oldukça uzak. Sadece bir film. Benim için asıl soru, atın akıbeti. 1985'te Laszlo Krasznahorkai bu soruyu sormuştu ve buna bir cevap getirebilmek için 30 yıl gibi bir süre bekledik. Bu film, bu soruya bir cevap sadece.

Atın kaderi, insanın kaderini mi tasvir ediyor?

Denebilir ama, sembolik düzeyde çok güç, daha çok fiziksel olarak: tamamiyle birbirine bağlı olan üç tane canlı var, biri olmadan diğeri yaşayamıyor. Kendi dairelerindeler. Geriye kalansa az anlatım ve ehemmiyet. Esas olan, yaşamla mücadele.

Ziyaretçinin Niçevâri bir karakter olduğunu söylememiz mümkün mü?

Tam olarak değil. Palinka’sı bittiği için yenisini almaya gelen sıradan bir komşu. Şişeyi masaya koyduğunda düşüncesini söylüyor. Konuşuyor, çünkü palavra atmayı seviyor… Benden sofistike bir yorum alamayacaksınız, denemenize gerek yok. (gülüşmeler)

Her şeyin en basit hâliyle söylenmesini istiyorum. Film yapmanın ileri derecede çıkarcı bir iş olduğunu düşünüyorum. Başka bir düşünceye sahipsek, film yapmanın zihinsel bir cesaret işi olduğunu varsayarsak şayet, insanların kaderini artık dikkate almıyoruzdur. Bana göre, bir sinemacı birkaç karakterinin hâlini anlayabilmeli, hayatına onları yerleştirebilmeli, ve gerçek yaşamda da onların günlük yaşantılarını sunmayı başarabilmeli. Filmimde entelektüel zevkleri bulabiliyorsanız, bu beni ziyadesiyle memnun eder. Ama yine söylüyorum, bu filmim, entelektüel bir çalışmanın ürünü değildi.

Torino Atı’nda dünyanın sonu ile ilgili bir atmosfer buluyoruz ama burada, siz bundan çok uzaktasınız. Torino Atı, dünyanın sonuyla ilgili görüşünüzü açıklıyor olabilir mi?

Bana göre, dünya kendi küreselliğinde asla bir sona sahip olmayacak. Devinim sürekli olarak devam edecek. Buna karşılık, bu dünyayı birçok küçük canlı oluşturuyor. Bir tek canlının yok olması ya da sonu bile, dünyanın bir kısmının sonudur. Söz konusu durum, atın ölümü ile benzer, bu da bir dünyanın sonu. Filmdeki bu sekans, yani atın ölümü bu karakterlerin dünyalarının ve yaşamlarının bir sonunu yansıtıyor.

Werckmeister Harmoniak’taki Balina da aynı şekilde bu dünyanın bozulmasını mı anlatıyor?

Birkaç şekilde… Yine de kavram olarak bundan dünyanın sonunu çıkarabileceğimize pek inanmıyorum. Buna karşılık, yaşayan her canlının değerine inanıyorum. Her insan, her canlı bir onura sahiptir. Bizim görevimiz, bu onuru korumak.

İlk zamanlarınıza dönelim: sinemaya nasıl başladınız ve sizi buna teşvik eden neydi?

Gençken aklıma tam olarak gelen bir istek değildi. Bu, gördüğüm dünyanın çirkinliğinden doğan bir istekti daha çok. Ayrıca, sinemaya gitmeyi çok seviyordum ama izlediklerim çok da tatmin etmiyordu. İzlediğim filmler beni giderek bunaltıyordu. Bu düşünceye karşı gelmek ve direnmek için filmler yapmaya başladım. “Farklı filmler de yapılıyor”u göstermek istiyordum.

Sinema kariyerinizi sonlandırdığınıza göre, günümüz filmlerinden memnun olduğunuzu söylememiz mümkün mü bu durumda?

Hayır, bugünün dünyasından hiç memnun değilim. Filmlerle yeniden söylenecek bir şeylere sahip olmayı düşünmüyorum artık, aksi hâlde kendimi yinelemiş olurum. Filmlerim, benden değil diğer her şeyden bahseder.

Sosyal Gerçekçi dönemizdeki ilk filmlerinizi nasıl yorumluyorsunuz?

Gençlik filmlerim bir sürecin ilk adımlarıydı. İlk filmim “Csaladi Tüzfézsek” (1977)’te toplumun – özür dilerim - sadece bir pislik olduğunu ve değişmesini gerektiğini anlatmak istedim. Her şey değişebilir, toplum değişebilir, işte o zaman kurtulabiliriz. Filmim bir dramdı ve çok geçmeden anladım ki fikir değiştirmem gerekiyordu. Başka unsurlarla, başka bakış açılarıyla daha çok epik filmler yapmaya yöneldim. Böylece, ikinci filmim “Szabadgyalog” (1979)  ortaya çıktı. Fazlasıyla epik bir film. Bir yapı inşası gibi, gerçeklik unsurlarının bir bir işlendiği yapım özelliği taşıyor. Sonradan her film, bir sonrakini üretmeye başladı. Her filmde yeni sorular soruldu. İlk başta düşündüğüm, ontolojik sorulardı ama çok geçmeden anladım ki beni asıl ilgilendiren, evren ve onun derinliğiyle ilgili sorulardı.

1979 yılı yapımı ikinci filminiz Szabadgyalog’dan itibaren, plan sekansa daha çok yönelmeye başladığınızı görüyoruz. Zamanla gelişiyor ve sizin film yapma şekliniz oluyor. Sizin için plan sekans nasıl bir önem taşıyor? Filmlerinizde giderek bir düzen ve tutku olan bu plan sekansları nasıl çalışıyorsunuz?  

Szabadgyalog’da plan sekans önemli değil. Bu daha çok uzun monologlar için. Csaladi Tüzfézsek’te bu görülebilir mesela. Zamanla tecrübe ettim: plan sekansın olması gerekirdi. Bir plan sekans ne kadar uzun olursa, şiddeti, gerilimi, titreşimi, derinliği o derece hissedebilirsiniz. Plan sekansla, kadrajdan kaçma şansı neredeyse bulunmayan oyuncuyu tutabilirsiniz. O orada kalır, ta ki kamera bir başka yere dönünceye dek.

1988 yılı yapımı Damnation filminiz sizin tarzınıza dönüşünüzün işareti. Yazar Laszlo Krasznahorkai ile birlikte çalışmalarınız var. Nasıl karşılaştınız? Bu karşılaşmanın sizin çalışmalarınızdaki önemi nedir?

Laszlo Krasznahorkai ile 1985’te karşılaştım. Ortak arkadaşlarımızın evine davet edilmiştik, o akşam Laszlo Krasznahorkai okumam için “Satantango” kitabını bana uzattı. Agnes (Agnes Hranitzky – Béla Tarr’ın eşi ve birlikte çalışıyorlar) ve ben kitabı okur okumaz çok beğendik. Laszlo ile tekrar görüştük ve bunun üzerine çok tartıştık. Agnes ve ben, Satantango filmini çekmek istediğimizden oldukça emindik. Bunu o zamanlar gerçekleştiremedik, yerine Damnation’ı çektik.

İşbirliğimiz o tanışmamızdan son filme dek sürdü. Oldukça verimliydi, onun hep edebi yeteneğine ve hassas duygularına başvurdum. O ve yaptıkları olmasa, tamamiyle bambaşka bir şey ortaya koyardım. Gerek Mihaly Vig (filmlerinde müzikleri besteleyen kişi) ‘in katılımı, gerekse Agnes’in desteğiyle filmlerimin doğal temeli oluştu. Bu gerçeklikten hareketle, her filmimde, jenerikte her isim yer alsın istedim. Filmlerimin jeneriklerini asla okumayacaksınız, biliyorum. Benim filmim ! Hayır, hepimizin filmi !

Şunu da belirtmek isterim; Mihaly Vig ve Gyula Pauer ile önceden çalışmış olmama rağmen, Damnation’dan itibaren ekip birbiriyle kaynaştı ve bir birliktelik ortaya çıktı.

Filmleriniz çok karanlık, ama biri biraz farklı. Werckmeister Harmoniak, sizin en iyimser filminiz mi?

Benim bütün filmlerim iyimser ! Yanlış anlaşılma olmasın ! Kim gerçekten kötümserdir? Ölmek için bir merdivene tırmanan ya da bir ağaca çıkan ve oradan kendisini atan kişidir ! Gerçek bir kötümser, sabahın 4’ünde yağmur altında, soğukta malzeme taşımak için uyanmaz. Benim her filmim iyimser. Hatta şöyle de diyebilirim size, -canınız sıkılmasın- benim bütün filmlerim komedidir ! (gülüşmeler) Onlara gülünebilir, bazen acı bir gülüş... Hayatın kendisi böyle değil mi zaten?

2007 yapımı A Londoni férfi filminizin yapımcısı Humbert Balsan ile ilişkinizi açıklayabilir misiniz? Ölümü projeyi nasıl etkiledi? A Londoni férfi neredeyse durma noktasına gelmişti.

O ve ben aynı neslin çocuklarıyız. Benden bir yıl önce doğmuştu, bilmiyorum ama biz arkadaş olmuştuk. A Londoni férfi’yi çekme düşüncesi için gelmişti yanıma. Bu filmi yapmak için tutkusu, öfkesi, çabası hâlâ aklımdadır. Ne acıdır ki her şeyin tam ortasındayken intihar etti. Ölümü iki şekilde etkiledi. Birincisi, gerçek bir dostu kaybettik, ikincisi çekmek üzere olduğum filmin yapımcısını kaybettim. Soğuk duş etkisi oldu. İşler o an gerçekten içinden çıkılmayacak bir hâl almıştı.

Humbert Balsan’ın hayatından esinlenen Mia Hansen-Love’un Çocuklarımın Babası (Le Père de mes enfants)  filmini izlediniz mi?

Evet, izledim.

Ne düşündünüz? Onunla görüştünüz mü?

Evet. Kendisi bana filmin DVD’sini yollamıştı ve tanışmıştım. Teşekkür ettim ve filmi hakkında ne düşündüğümü kendisine söyledim. Hepsi bu.

Geçtiğimiz Şubat ayında, çoğu sinemacı dostunuzla birlikte Macar Sineması’nın geleceğinden endişe duyduğunuzu ifade eden bir bildiri yayınlamıştınız. Sizin gibi bir sinemacı için bir film yapmak giderek zorlaşıyor mu?

Bu bildiriyi kendim düzenlemiştim. Şubattan beri, durumlar aynı, sıfır kilometre yol aldık. En kötü duygu bu belki de. Ben ve arkadaşlarım giderek faturalarımızı ödemekte zorlanıyoruz. Hâlâ bu bildirinin arkasındayız ve asla savaşı terk etmeyeceğiz.

Kendinize yakın hissettiğiniz ya da sevdiğiniz sinemacılar var mı? Werckmeister Harmoniak’da ilham perisi Hanna Schygulla’ya yönelerek Cassavetes ya da Fassbinder etkilerini görmemiz mümkün mü?

Hem evet, hem hayır. Her zaman sessiz ve sakin şeylere karşı çok hassas olmuşumdur, özellikle plastik sanatlara. Resimlere bakmayı çok severim.

Torino Atı’nın son filminiz olduğunu açıkladınız. Laszlo Krasznahorkai yeni bir roman yazsa, bunun filmini çekmek ister miydiniz?

Hayır, sanmıyorum.

Film yapmayı bıraktınız. Bundan sonrası için ne düşünüyorsunuz?

Uzun bir süre Budapeşte’deki Sinema Atölyemi işleteceğim. Bu işle uğraşıp, maddi ve manevi destek imkanı bulunmayan sinemacılara çalışma imkanı vereceğim. Diğer yandan, başka bir projem var. Split’te (Hırvatistan) bir sinema okulu açmak istiyorum.

Neden Hırvatistan?

Çünkü Dalmaçya çok ilginç bir yer ve Split tarihi bir şehir…

Fransızcadan Çev.: Ali Hasar

[Ekim 2013'te Heyula Eleştiri'de yayımlanmıştır.]

Ayrıca Bkz: Bela Tarr ― Politik ve Metafizik Alegori Üçlemesi 


     

23 Ağustos 2011

Mauricio Rosencof ― Uruguay Edebiyatı

Mauricio Rosencof. Uruguaylı şair, yazar, tiyatrocu ve gazeteci.

80 yaşında. Polonya yahudisi bir aileye mensup. Ataları Naziler'den kaçarak Latin Amerika'ya kadar geliyor ve Uruguay'a yerleşiyorlar. Rosenkoph olan soyisimlerini de Rosencof olarak değiştiriyorlar.

Yoksul bir çocukluk döneminin ardından toplumsal ve siyasi içerikli yazılar ve eserler kaleme almaya başlıyor; işçi hareketlerine/örgütlerine katılıyor. 1960'lı yıllarda Doğu Avrupa ve Sovyetler Birliği'ne gidiyor.

1972 yılında tutuklanıyor ve 1985 yılına kadar tecrit yılları başlıyor onun için. Uruguay'daki darbe yıllarında oldukça ağır dönemler geçiriyor Rosencof. İşkencelere maruz kalıyor. 2 metrekare bir hücrede aylarca kalıyor. Rosencof bu mahkumiyet dönemlerinde yakın arkadaşlarıyla (Jose Mujica, Fernandez Huidobro) Mors alfabesine benzer bir iletişim dili kullanıyor. Hücre duvarlarına, yere ellerini vurarak konuşmaya başlıyor. Rosencof bunu yalnızlığını bastırmak, ondan kurtulmak için yaptığını belirtiyor, zira bu tip hücreler insanları deliliğe itiyordu. 

Hiç güneş yoktu, ışık da...

Gardiyanlardan biri Rosencof'a "sen şairsin, sevgilime mektup yaz..." diyor. Bunun üzerine Rosencof gardiyanın sevgilisine belirli aralıklarla iki adet mektup yazıyor. İlginçtir: mektubu yazdığı kişi gardiyana büyük bir tutkuyla bağlanıyor. Rosencof böylece gardiyanın "gözüne giriyor".  Hücrede kaldığı zamanlarda kendisine temel ihtiyaçlar belirli aralıklarla veriliyor. Günde bir kez tuvalete çıkabiliyor. Öyle zaman oluyor ki hiç yemek verilmiyor, o ve arkadaşları buldukları haşereleri yemeye başlıyor. Su verilmiyor, hatta idrarını damıtarak hayatta kalma mücadelesi verdiğinin de altını çiziyor Rosencof. 

On kişiydik. Biri öldü, ikisi de delirdi...

Uruguay'da Tupamarolar içinde yıllarca bulunan Rosencof, tecrit yıllarında sürekli bir yazma arzusu taşıdığını her fırsatta dile getiriyor. Yakınlarının kendisine getirdiği gömleklere, sigara paketlerinin içine yazılarını, şiirlerini kıvırıyor. Ziyarete gelen kızına hediye dahi veremiyor. 1972/1985 arası 13 yıllık tecritten sonra da siyasi afla serbest bırakılıyor.

Eserleri Almanca, Fransızca, Flemenkçe, İngilizce, Türkçe gibi dillere tercüme edilen yazar Rosencof'un Türkçeye tercüme edilen kitapları da şu şekildedir:

26 Temmuz 2011

Filistin Edebiyat Festivali

Eğer zeytin ağaçları onları yetiştiren elleri bilseydi,
zeytinleri gözyaşlarına dönerdi...

Mahmud Derviş

Filistin Edebiyat Festivali, ilki 2008 yılında düzenlenen gezici bir festival.

Palfest olarak da bilinen bu gezici edebiyat ve sanat festivali için Filistin'e ve Kudüs'e Avrupa'dan ve dünyanın çeşitli yerlerinden Edebiyatçılar, Felsefeciler, Sosyologlar, Müzisyenler, Sanatçılar ve diğer entelektüel isimler katılmaktadır. Festivalin amacı katılımcıları entelektüel isimlerle kaynaştırmak, atölyeler düzenlemek, kitaplar ve de gündem maddeleri üzerinden katılımcılara eleştirel bir bakış açısı kazandırmaktır. 

Palfest'te öncü olan ve eserleriyle hatırlanacak isimler şu şekildedir: Filistinli şair Mahmud Derviş, Nijeryalı romancı Chinua Achebe, İngiliz eleştirmen ve yazar John Berger, İrlandalı şair Seamus Heaney, İngiliz oyun yazarı Harold Pinter, İngiliz yazar Philip Pullman, İngiliz oyuncu ve yazar Emma Thompson.

2008

Festival 2008 yılında Kudüs, Ramallah, Beytullahim gibi şehirleri gezdi. Burada, bölgedeki üniversitelerle sağlanan koordinasyonla çeşitli projelere imza atıldı. Festivale şu isimler katıldı:

Khalid Abdalla, Daniel Alarcon, Mourid Barghouti, Victoria Brittain, William Dalrymple, Roddy Doyle, Esther Freud, Nathalie Handal, Suheir Hammad, Ian Jack, Brigid Keenan, Jamal Mahjoub, Pankaj Mishra, Andrew O’Hagan, Hanan al-Shaykh, Raja Shehadeh ve Ahdaf Soueif.

2009

Palfest 2009 yılında Kudüs, Ramallah, Cenin, Beytullahim gibi şehirleri 6 günü aşkın bir sürede dolaştı. Buralarda çeşitli organizasyonlar ve kitap oturumları düzenlendi. Filistin gündemine dair oturumlar yapıldı, eleştiriler getirildi. İsrail, festivali sabote etmeye çalışsa da festivale katılanlar karşı duruş sergiledi ve Kudüs Fransız Kültür Merkezi, İngiliz Dil Enstitüsü gibi merkezi yerlerde seminerleri ve organizasyonları sağlamayı başarabildi. O yıl Palfest'e şu isimler katıldı:

Suad Amiry, Victoria Brittain, Carmen Callil, Abdulrazak Gurnah, Suheir Hammad, Nathalie Handal, Jeremy Harding, Rachel Holmes, Robin Yassin-Kassab, Brigid Keenan, Jamal Mahjoub, Henning Mankell Deborah Moggach, Claire Messud, Michael Palin, Alexandra Pringle, Pru Rowlandson, Raja Shehadeh, Ahdaf Soueif ve M. G. Vassanji.

2010 


Festival 1-6 Mayıs tarihleri arasında Kudüs, Nablus, Ramallah, Cenin, Beytullahim gibi yerleri ziyaret etti. Gazze'de İsrail ablukası olduğu için şehre girilemedi, Festivalcilerin çabaları olumsuz sonuçlandı. Susan Abulhawa, Taha Muhammad Ali, Suad Amiry, Geoff Dyer, Adam Foulds, Suheir Hammad, Nathalie Handal, Remi Kanazi, Henning Mankell, Raja Shehadeh, Ahdaf Soueif, William Sutcliffe, Wildworks Tiyatro üyeleri ve birçok kesimden insan bu organizasyona katıldı. Şiirden bilim kurgu unsurlarına dek çeşitli temalar ele alındı. Öğrenci gruplarıyla çalışmalar yapıldı ve "Özgür Filistin" üzerine izlenimler aktarıldı.

2011

Festival 15-20 Nisan tarihleri arasında düzenlendi. İsrail'in engelleme çabalarına rağmen organizasyon ancak belli güzergâhlar (Kudüs, Ramallah, Beytullahim) üzerinde yapılabildi ve Gazze'ye girme çalışmaları yine başarısız oldu. Şu isimler katıldı: Meena Alexander, Suad Amiry, Asma Azaizeh, Najwan Darwish, Taha Muhammad Ali, Mark Gonzales, Tarik Hamdan, Rachel Holmes, Ghada Karmi, Mohammad Hanif, Alice Walker, Ursula Owen, Richard Price, Susannah Clap, Akram Musallem, Anne Chisholm, Da Arabian MC's, Geraldine d'Amico, Suheir Hammad, Alaa Hlehel, Ahdaf Soueif.

2012


Organizasyonlar 5-11 Mayıs tarihleri arasında Gazze, Ramallah ve Kahire'de gerçekleştirildi. Atölyeler ve çeşitli konuşmalar yapıldı, konser düzenlendi. Festivale katılanlar: Khalid al Khamissi, Alaa Abd El-Fattah,Jafra, Amin Haddad, Al Salam, Selma Dabbagh, Jamal Mahjoub, Nariman Youssef, Youssef Rakha, Khaled Najjar, Sahar Elmougy, Amr Ezzat, Eskenderella, Manal Hassan, Tarik Hamdan, Najwan Darwish, Rachel Holmes, Bee Rowlatt, Suad Amiry.

2013


Palfest Kudüs, Gazze, Nablus, Ramallah, Haifa, El Halil şehirlerini gezdi. Atölyeler ve seminerler Kuzey ve Güney olarak iyi ayrı noktadaki yerlerde düzenlendi. Festivale şu isimler eşlik etti: Lina Attalah, Susan Abulhawa, Ali Abuminah, Aamer Hussein, China Mieville, Gillian Slovo, Dimitri Mikelis, Mohamed Bakri, Maya Khaldi, Hisham Nafa'a, Othman Hussein, Ibtisam Azem, Marcia Lynx, Omar El-Khairy, Qualey, Alaa Abd El-Fattah.

Le Monde, Palfest


Fransızcadan çeviren: Ali Hasar

2011–2017 idea, schola, zâhir âlem